Cmentarz Centralny w Szczecinie: historia, układ, zwiedzanie

Kto tu spoczywa

Według Wikipedii to trzeci cmentarz w Europie pod względem wielkości. Przed 1945 rokiem nosił niemiecką nazwę Hauptfriedhof, czyli Cmentarz Główny. Po wojnie Polaków chowano najpierw w wolnych kwaterach, potem w miejscu likwidowanych starych grobów. Do nekropolii włączono też teren dawnego cmentarza garnizonowego i grunty wojskowe. Od 1945 do końca 2000 roku pochowano tu 139 tysięcy osób.

Kwatera wojenna leży na głównej osi cmentarza, między kaplicą a Pomnikiem Braterstwa Broni. Spoczywa w niej 3379 żołnierzy, w większości bezimiennych.

Żołnierze	Pochowani	W tym nieznani
polscy	367	203
radzieccy	3012	2586

Kwatera powstawała po wojnie, głównie z ekshumacji z tymczasowych grobów na Pomorzu Szczecińskim, m.in. z okolic Gryfina, Kołbaskowa, Nowogardu i Łobza. Pochówki trwały w latach 1946-1954, ostatni odbył się w 1983 roku.

Kwaterę tworzą cztery sektory rozdzielone aleją z cisowym żywopłotem. Przy wejściu od strony kaplicy stoją dwie armaty. Dalej są płyta ku czci poległych nad Odrą i Bałtykiem, granitowy obelisk z rosyjskim napisem i krzyż prawosławny z arkadą z 1994 roku.

Przy alei Lipowej znajduje się kwatera żydowska. To jedyny czynny cmentarz żydowski w województwie zachodniopomorskim. W pobliżu drugiej bramy potajemnie pochowano ofiary Grudnia 1970.

Historia nekropolii

Małe cmentarze przy kościołach przestały wystarczać po 1873 roku. Gdy miasto przestało być twierdzą, zwolniły się grunty pod nowy cmentarz. Wybrano pola uprawne ograniczone ulicami Mieszka I i Ku Słońcu oraz torami na wschodzie.

Teren zakładano w latach 1899-1900, a cmentarz otwarto 6 grudnia 1901 roku. Projekt przygotował Wilhelm Meyer-Schwartau. Ostateczny kształt nadał nekropolii Georg Hannig, jej pierwszy zarządca.

• 1900-1903: budowa bramy głównej, budynków administracji i kaplicy,
• 1918: 57 tysięcy pochowanych, zajęte kwartały wschodnie i środkowe, po I wojnie pochówki ruszyły w kwartale zachodnim,
• 1925: krematorium przy kostnicy,
• 1928-1930: druga, modernistyczna kaplica przy Alei Leszczynowej,
• 1940: ponad 117 tysięcy pochowanych.

Wojna mocno zmieniła cmentarz. Naloty zwiększyły liczbę pochówków, we wrześniu 1941 roku uszkodziły bramę i spaliły całą dokumentację cmentarza, a 21 kwietnia 1943 roku zniszczyły drugą kaplicę. Jej ruiny rozebrano w lipcu 1984 roku i urządzono tam kwaterę grzebalną.

Brama wracała do użytku powoli. Odbudowę zaczęto w 1959 roku, zakończono w 1963. Nie odtworzono kopuły z krzyżem, a w miejscu wschodniego skrzydła stanęła kaplica, nazywana wtedy domem przedpogrzebowym. Gruntowny remont w 2008 roku kosztował 3 mln zł.

Głównej kaplicy po wojnie nie używano. Odbudowę zaczęto w 1981 roku i w maju tego roku wybuchł pożar, który spalił m.in. centralną kopułę. Prace trwały 13 lat, a pierwszy pogrzeb odbył się w marcu 1994 roku. W 2005 roku przy kaplicy ruszyło krematorium.

Układ i zabytkowe nagrobki

Układ wzorowano na hamburskim cmentarzu Ohlsdorf. Miał przypominać park, a nie ciasne pole grobów. Dominuje zieleń: trawniki, zbiorniki wodne, żywopłoty i aleje obsadzone rzędami drzew. Aleje starszej, wschodniej części biegną łukami, dopasowane do terenu. Po cmentarzu da się chodzić po schodkach i drewnianych mostkach, są też punkty widokowe.

Najłatwiej rozpoznać główną kaplicę: stoi na wzniesieniu, ma plan krzyża greckiego i wysoką kopułę. Od zachodu rozciąga się przed nią otwarta przestrzeń z basenem i fontanną. Neoromańska brama główna ma 77 metrów szerokości, a jej rzeźby wykonał Bolcke, artysta ze Szczecina.

Pomników jest kilkadziesiąt. Upamiętniają m.in. wrzesień 1939, ofiary stalinizmu, zesłańców na Sybir i pionierów Szczecina, jest też Krzyż Katyński. Najstarszy jest żeliwny krzyż jeszcze z dawnego cmentarza garnizonowego, ku czci żołnierzy z wojny francusko-pruskiej 1870-71.

Czy jest wyznaczona trasa zwiedzania?

Tak. Od 2010 roku po historycznej, wschodniej części cmentarza prowadzi trakt historyczny z 21 stacjami, a przy każdej stoi tablica w dwóch językach. Zaczyna się i kończy przy bramie głównej, a przejście zajmuje 1,5-2 godziny.

Na pierwszym przystanku jest historia cmentarza i plan trasy. Dalej trakt prowadzi do nagrobków przy dwóch rondach, dziś trudnych do odnalezienia, i do pomnika żołnierzy pułku piechoty poległych w I wojnie, z orłem na kolumnie (to rekonstrukcja). Trzecia stacja to nagrobek Bernharda Stoewera.

Wybrałbym tę trasę zamiast błądzenia po alejach: teren jest ogromny, a stacja 1 pokazuje plan całego traktu.

Odwiedziny: adres i dojazd

Adres to ul. Ku Słońcu 125. Cmentarz leży we wschodniej części Gumieniec, między ul. Mieszka I, ul. Ku Słońcu i linią kolejową. Przy ul. Mieszka I stoi XIX-wieczny holenderski wiatrak, dziś sklep ogrodniczy.

Godziny otwarcia, opłaty i zasady wjazdu samochodem sprawdzisz na stronie cmentarza, cmentarzcentralny.szczecin.pl. Dojazd komunikacją miejską sprawdź w aktualnym rozkładzie jazdy. Na trakt historyczny weź wygodne buty.

Fot. Mateusz War. (Email), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons